Toelichting bij concert 13 november 2026

Johann Bernhard Bach (1676-1749)

- Ouverture-Suite in e klein voor strijkers en continuo

Organist en componist Johann Bernhard Bach was een neef van Johann Sebastian Bach. De twee neven waren hecht bevriend. Johann Bernhard was bijvoorbeeld peetoom van Johann Sebastians zoon Johann Gottfried Bernhard. Het grootste deel van zijn leven werkte Johann Bernard Bach als hoog gewaardeerd organist en componist aan het hof van Eisenach. Veel van zijn muziek is verloren gegaan, maar o.a. vier orkestsuites zijn wél bewaard gebleven. De stijl van deze suites wordt vaak beschreven als verwant aan de stijl van Telemann. Het is bekend dat Telemann ook enkele jaren in Eisenach met Johann Bernhard Bach heeft samengewerkt.

 

Giovanni Legrenzi (1626-1690)

- “Lumi potete piangere” voor sopraan en countertenor

De naam van de Venetiaanse componist Giovanni Legrenzi is misschien bij het hedendaagse publiek niet zo bekend. Maar tijdens zijn leven was Legrenzi een vooraanstaand en gevierd componist van kamermuziek, religieuze muziek, en opera’s. Na als organist en kapelmeester gewerkt te hebben in Bergamo en vervolgens in Ferrara, werkte hij tot zijn dood in Venetië als kapelmeester van de San Marco, waar hij belangrijke muzikale hervormingen doorvoerde. Zijn kamermuziekwerken, en dan vooral de triosonates, hebben grote invloed gehad op componisten als Scarlatti, Corelli, Vivaldi, en Johann Sebastian Bach. In het derde en vijfde onderdeel van dit programma worden delen van één van die triosonates uitgevoerd. Maar ook is Legrenzi, na Claudio Monteverdi en Francesco Cavalli, de derde belangrijke schakel in de ontwikkeling van de barokopera. Hij heeft er 17 geschreven, waarvan we van de meeste alleen de titel nog kennen. Zijn opera “La divisione del mondo” (De verdeling van de wereld) is wél in zijn geheel overgeleverd. De première in Venetië in 1675 was een enorm succes. De opera is – zoals veel barokopera’s – losjes gebaseerd op de antieke mythologie: Na zijn overwinning op de Titanen verdeelt Jupiter de wereld: Neptunus krijgt de zee, Pluto de onderwereld, en Jupiter zelf zal heersen in de hemel. Deze gebeurtenis is trouwens maar een klein onderdeel van de opera, waarin de goden zich gedragen als bourgeois personages in een soort “soap”. Centraal is de rol van Venus, die de anderen met intriges verleidt tot overspel. Maar in de derde acte komt alles weer goed, en hier zingen Venus en Mars samen het ontroerende duet “Lumi potete piangere” (Ogen, jullie kunnen wenen). Als geen ander weet Legrenzi de Italiaanse taal met zijn lange klinkers en zachte medeklinkers in muziek te vertalen voor de uitdrukking van emotie, zoals bijvoorbeeld in de lang uitgesponnen, wenende woorden piangere (weeklagen) en frangere (breken). Een uitdaging voor de zangers!

In deze aria wordt de weeklacht van de zangers in de begeleiding van het continuo nog extra uitgedrukt door een steeds herhaalde neergaande reeks noten. Diezelfde begeleiding van een herhaalde reeks neergaande noten is te horen in de volgende aria van Cavalli. Dit was kennelijk een traditioneel element in barok-aria’s die een weeklacht bezingen. Zo is deze repeterende neergaande lijn ook te horen in de begeleiding van de beroemde slotaria “When I am laid in Earth” van Dido in Purcells opera Dido and Aeneas.

Vanaf het prille begin in Italië werd het genre van de Italiaanse opera grenzeloos populair, in Italië, maar zeker ook daarbuiten. De aria, een gestileerde liedvorm, wordt de belangrijkste vorm voor de zangkunst.

 

Francesco Cavalli (1602-1676)

- “Piangete, occhi dolenti” voor sopraan

Francesco Cavalli hoort met Monteverdi en Legrenzi tot de grondleggers van de Italiaanse barokopera, Al op 14-jarige leeftijd zong hij als jongenssopraan in de San Marco kathedraal van Venetië. Daar kreeg hij les van niemand minder dan Claudio Monteverdi. Hij werd daar al snel organist, en in 1665 kapelmeester. De opera “L’Egisto” is één van vele opera’s van zijn hand. De opera, gepresenteerd als een “dramatisch verhaal op muziek” (favola drammatica per musica), gaat over door elkaar heen lopende liefdesperikelen, met tenslotte een goede afloop. Alle personages in deze opera zijn herders. Egisto is een herdersjongen die afstamt van de god Apollo, en daarom door Venus wordt gedwarsboomd. Egisto is op zoek naar zijn door piraten geroofde liefje Clori. Hij heeft daarbij gezelschap van Climene, die ook door piraten geroofd is op de dag van haar bruiloft met Lidio. In de tweede acte heeft Climene ontdekt dat Lidio inmiddels van een ander houdt. Ze bezingt haar verdriet in de aria Piangete occhi dolenti, waarin ze de stil zwijgende natuur om haar heen als getuigen voor haar wrede lot toezingt.

 

Johann Heinrich Schmelzer (ca. 1620-1680)

- Variaties „La Bella Pastora” voor 2 violen en basso continuo

Johann Heinrich Schmelzer was tijdens zijn leven een bekende Oostenrijkse violist en componist. In een tijd waarin Italiaanse barokcomponisten de boventoon voerden wat betreft vioolspel en vioolcompositie, veroverde Schmelzer als niet-Italiaans violist en componist toch een prominente positie. In 1649 werd hij officieel aangesteld als violist aan het Habsburgse hof van achtereenvolgens Ferdinand II en III, en Leopold I. Deze laatste verhief hem in de adelstand, en gaf hem de rang van Kapellmeister. Schmelzer’s in 1664 gepubliceerde album Sonatae unarum fidium was de eerste collectie van sonates voor viool en basso continuo die gepubliceerd werd door een Duits sprekende componist. Zijn fantasievolle “Variaties op La Bella Pastora” zijn variaties op een charmant volksliedje. Het publiek van tijdgenoten zal verrast en enthousiast geweest zijn bij het horen van deze vindingrijke muziek.

 

Dario Castello (1602-1631)

- Sonata seconda voor viool en continuo

Over de Venetiaanse componist Dario Castello weten we heel weinig tot niets, behalve dat hij in zijn twee boeken sonates (uit 1621 en 1629) op de titelpagina is beschreven als “aanvoerder van de houtblazersgroep van de San Marco”. Hij moet een centrale figuur geweest zijn in het Venetiaanse muziekleven, en heeft ongetwijfeld samengewerkt met Claudio Monteverdi (1567-1643). Zijn tweede bundel heeft als titel: Sonate concertate in stil moderno per sonar. Deze originele eigenzinnige vioolsonates waren kennelijk immens populair, want ze werden vaak herdrukt, en waren wijd verbreid door heel Europa. Ze zijn geschreven in de stil moderno oftewel stylus phantasticus. Deze Sonata Seconda is daar een mooi voorbeeld van, speels en vol verrassende ritmische wendingen als hij is. Halsbrekend snelle passages gaan soms abrupt over in langzame, peinzende frasen. In zijn inleiding op de sonates raadt de componist de uitvoerende musici aan om deze “één of twee keer uit te proberen voor ze echt uit te voeren”. Dit lijkt een understatement, want de schitterende virtuositeit van deze sonates vereist ongetwijfeld grondige studie. In zijn inleiding vervolgt Cavalli met: “ … want niets is te moeilijk voor wie ervan houdt.”

 

Jean Baptiste Lully (1632-1687)

- Marche pour la cérémonie des Turques

Jean-Baptiste Lully was oorspronkelijk Italiaan, geboren in Florence, als Giovanni Battista Lulli. Op 14jarige leeftijd kwam hij naar Frankrijk. Als musicus en hoogbegaafd balletdanser, en dankzij zijn feilloze gevoel voor het leven aan een hof, trok hij de aandacht van koning Lodewijk XIV, die zelf graag danste, en dat ook samen met Lully deed. Op 21jarige leeftijd werd Lully officieel Frans staatsburger, en kreeg de functie van “Compositeur de la musique instrumentale du Roi”. Voor feesten en partijen aan het hof componeerde hij een groot aantal instrumentale werken en talloze balletten. Zijn voorliefde voor theater deelde hij met o.a. de dichter Molière, met wie hij veel samenwerkte. Eén van de beroemdste producties van de samenwerking met Molière was de ballet-komedie “Le bourgois gentilhomme”, een satire op de pretentie en de hang naar dure titels van mensen. Hierin komt een scène voor waarin de hoofdpersoon, Monsieur Jourdain, op belachelijke manier wordt “geridderd” door een groep zogenaamde Turkse hoogwaardigheidsbekleders. Lully schreef hiervoor een schitterende mars die tegelijkertijd humoristisch, overdreven pompeus, exotisch, en aanstekelijk ritmisch is. Deze mars werd zó populair, dat hij jaren later nog steeds als zelfstandig muziekstuk werd uitgevoerd. Met deze “turks” aandoende muziek: stampend slagwerk, wervelende melodieën, was Lully een voorloper van de na hem in de klassieke tijd in zwang komende muzikale exotiek.

Lully’s succesvolle leven eindigde tragisch. In 1687, tijdens het dirigeren van een Te Deum dat hij had gecomponeerd ter ere van Lodewijks herstel van een ernstige ziekte, verwondde hij zijn voet met de dirigeerstaf waarmee hij op de grond stampte. De wond raakte geïnfecteerd, Lully weigerde amputatie, en stierf op 54jarige leeftijd. Zijn muzikale vernieuwingen hebben invloed gehad op Franse componisten als Rameau en Gluck, maar ook verder in Europa, op componisten als Händel en Purcell.

 

Jean Baptiste Lully

- “Belle Hermione, hélas!”, voor bariton

Lully kende het hofleven door en door, en wist zich steeds van de gunst van de koning te verzekeren, en rivalen weg te werken. De door hem opgerichte Académie Royale de Musique was generaties lang de absolute autoriteit van de Franse opera-cultuur. Lully’s opera’s, de zogeheten “tragédies lyriques”, combineerden mythologische verhalen met grandeur en uiterst kunstige balletscènes, een weerspiegeling van de voorliefdes van Lodewijk XIV. De aria “Belle Hermione, hélas!”, komt uit zijn eerste werk op dit gebied, de tragédie lyrique “Cadmus et Hermione”. Cadmus is de broer van de door Jupiter geschaakte en beminde prinses Europa, en daarom gehaat door Juno. Cadmus houdt van Hermione (dochter van Mars), maar moet haar eerst van de reus Draco, een draak, verlossen. Na veel verwikkelingen en strijd verslaat hij de draak, en de geliefden bezingen hun geluk. Maar Cadmus verliest Hermione meteen weer, doordat de jaloerse godin Juno haar ontvoert. In deze aria uit de vijfde akte bezingt Cadmus zijn verdriet om dit verlies. Later zal alles natuurlijk toch nog goed komen.

 

Georg Philipp Telemann (1681-1767)

- Sonata in G groot TWV 43: G5 voor 2 violen, altviool en continuo

Adagio – Presto – Largo - Allegro

Georg Philipp Telemann was tijdens zijn leven minstens zo beroemd als zijn tijdgenoten Bach en Händel. Met beide was hij goed bevriend (Hij was peetvader van één van Bach’s zonen: Carl Philipp Emanuel). Al tijdens zijn studie rechten in Leipzig schreef Telemann cantates voor de Thomaskirche van Leipzig, en besloot – tegen de zin van zijn familie – om componist te worden. In 1702 stichtte hij een Collegium Musicum met studenten, waarvoor hij openbare concerten organiseerde. In hetzelfde jaar werd hij tot artistiek directeur van de Opera van Leipzig benoemd en begon hij aan zijn eerste opera’s. Ook al reisde Telemann af en toe naar Frankrijk, en woonde hij een aantal jaren in Parijs, het grootste deel van zijn leven werkte hij in Hamburg. Hier was hij cantor van een aantal belangrijke kerken, en artistiek directeur van de Hamburgse opera. Volgens het Guinness Book of Records is Telemann de productiefste componist aller tijden, met meer dan 3000 werken op zijn naam. Hij heeft meer noten geschreven dan Bach en Händel samen. Hij schreef naast opera’s ook veel kerkmuziek: cantates, oratoria, passiemuziek, motetten en psalmen, en meer dan 1000 instrumentale werken, zowel kamermuziek als orkestmuziek. Niet alles daarvan is bewaard gebleven. Telemann was zelf als uitvoerend musicus thuis op heel veel instrumenten, en mede door die diepgaande kennis zijn z’n kamermuziekcomposities voor de uitvoerende musici zo aantrekkelijk om te spelen. Hij componeerde zowel voor amateurs als voor professionals. Hij had een fijn gevoel voor amusement, voor muziek die voor iedereen begrijpelijk was. Ook deze Sonate in G bruist van spontaneïteit, je hoort het ene schitterende idee na het andere, het plezier voor de componist en voor de spelers spat ervan af.

 

Georg Friedrich Händel (1685-1759)

- “Ombra mai fu” voor countertenor

Georg Friedrich Händel gaf al heel jong blijk van groot muzikaal talent. Zijn vader was tegen een carrière in de muziek voor zijn zoon, maar hertog Johan Adolf I van Saksen-Weissenfels, bij wie vader Händel als kapper in dienst was, was zo onder de indruk van het 8-jarige talent, dat hij vond dat de jongen een muzikale opleiding moest krijgen, en betaalde ook daarvoor. Bij de organist Friedrich Zachow maakte Händel kennis met muziekstijlen uit allerlei landen, en leerde orgel, klavecimbel, viool en hobo spelen. Een periode als violist bij de opera in Hamburg volgde, en in die tijd had Händel succes met zijn eerste opera (Almira). Hij werd ook in het buitenland als talent ontdekt en werd uitgenodigd aan adellijke hoven in Italië, waar hij in steden als Florence, Venetië en Napels werkte, en veel succes oogstte met zijn opera’s. In die composities bracht hij ook zijn eigen Duitse inspiratie mee. Na voor een korte periode terug in Duitsland te zijn geweest, vestigde hij zich definitief in Londen.

"Ombra mai fu" is de beroemd geworden aria uit het begin van de opera Serse (Xerxes) van Händel. Hier zingt Xerxes de lof van een schaduwrijke plataan waar hij naast staat. Händel paste deze aria aan vanuit een opera van Buononcini, en deze had het op zijn beurt overgenomen uit de operasetting van Francesco Cavalli. Alle drie de componisten produceerden hun opera vanuit dat ene libretto van Nicolo Minato.

Händel was een meester in het schrijven van meeslepende zangmelodieën; in zijn vocale muziek kon hij als geen ander de emoties van zijn personages in de muziek tot uitdrukking brengen. Dat geldt ook voor deze aria. Alleen al de lang uitgezongen openingslettergreep van het woord ombra (schaduw) geeft de luisteraar het gevoel zelf onder de schaduw van een wijd vertakte bladerkroon te staan.

 

Antonio Vivaldi (1678-1741)

- “Dov’è la figlia” uit Bajazet, voor bariton

Antonio Vivaldi leerde al vroeg viool en orgel spelen. Maar hij volgde ook een opleiding tot priester, en werd in 1703 gewijd. Algauw kreeg hij de bijnaam Il prete rosso (“de rode priester”), vanwege zijn rode haar. Vanaf 1704 hoefde hij de mis al niet meer op te dragen, men zegt omdat hij, als hij inspiratie kreeg voor een compositie, meteen tijdens de mis begon te schrijven. Vivaldi werd violist en componist in Venetië, in het meisjesweeshuis Pio Ospedale della pietà. De musicerende wezen werden al snel beroemd, ook in het buitenland. Omdat meisjes eigenlijk niet in het openbaar muziek mochten uitvoeren, gaven zij concerten van achter een doek. Voor hen schreef Vivaldi de meeste van zijn concerten, cantates en gewijde muziek. Honderd jaar nadat rond 1600 de Italiaanse barokopera dankzij Monteverdi en anderen was uitgegroeid tot één van de meest populaire kunstvormen in Italië en in heel Europa, componeerde ook Vivaldi meer dan 40 opera’s, waaronder de opera Bajazet. Het is één van de ca. 50 opera’s die gaan over de bloedige rivaliteit tussen de Tartaarse tiran Tamerlano en de trotse Turkse sultan Bajazet. Vivaldi verwerkte in zijn eigen Bajazet enkele aria’s en recitatieven uit opera’s van voorgangers over dit onderwerp, zoals in die tijd gebruikelijk was. Bajazet is gevangen genomen door Tamerlano. Deze is verliefd op Bajazet’s dochter. In de gevangenis hoort Bajazet hierover geruchten, en denkt dat zijn dochter hem heeft verraden door met Tamerlano te trouwen. Daarover gaat de aria “Dov’è la figlia?” (Waar is mijn dochter?).

 

Francesco Bartolomeo Conti (1681-1732)

- Ballo de Pagarellieri / la Folia Spaniola

Francesco Bartolomeo Conti was een beroemde theorbe- en mandolinespeler, en componist. In 1701 werd hij benoemd als theorbist aan het hof van Habsburg in Wenen, en vanaf 1713 was hij daar ook de hof-componist. In die functie schreef hij veel opera’s; voor één van de jaarlijkse carnavalsfeesten schreef hij de tragikomische opera Don Chisciotte in Sierra Morena, volgens een libretto dat was gebaseerd op de roman “Don Quichotte” van Cervantes De opera werd in 1719 in Wenen opgevoerd. In deze opera zijn verschillende instrumentale stukken verdeeld over verschillende aktes. Twee van die stukken zijn deze heerlijk Spaans getinte Ballo de Pagarellieri, en de rustig beginnende maar steeds sneller wordende Folia Spaniola: La Folia was oorspronkelijk een heel oud thema, waar componisten variaties op schreven. In de 17e eeuw was La Folia een snelle, opzwepende dans, waarvan de melodie niet helemaal vastlag. Sinds de in 1672 verschenen Les folies d'Espagne voor vier blazers van Jean-Baptiste Lully, werd deze versie de basis voor talloze componisten na hem.

 

Francesco Bartolomeo Conti / Johann Sebastian Bach

- “O vulnera, vita” voor sopraan

Conti’s cantates en oratoria maakten grote indruk op andere componisten als Bach, Händel, en Telemann. Eén van zijn cantates, Cantata Languet anima mea, voor sopraan, hobo’s, strijkers en continuo is in manuscript overgeleverd in een arrangement door Johann Sebastian Bach. Daaruit hoort u nu de aria “O vulnera, vita coelestis amantis” (O,wonden, leven van de hemelse minnaar).

​

Tekst: Maaike Zimmerman