Toelichting bij concert 14 november 2026

Jean-Marie Leclair (1697-1764)

- Ouverture en trio op.13 no. 3 in A groot, voor 2 violen en continuo

 

Grave - Allegro - Dolce: Largo - Allegro assai

Jean-Marie Leclair, geboren in Lyon, bereidde zich oorspronkelijk vooral voor op een carrière als balletdanser, en studeerde daarnaast viool; ook componeerde hij. Vanaf zijn 25ste jaar richtte hij zich helemaal op vioolspel en compositie. Hij wordt beschouwd als de grondlegger van de Franse vioolschool, en breidde de techniek van het vioolspel enorm uit. Hij schreef een grote hoeveelheid composities in allerlei genres: suites, sonates, concerten, vocaal werk, balletten en toneelmuziek. Als uitvoerend musicus en componist werkte hij aan hoven in achtereenvolgens Parijs, Londen, Amsterdam, Den Haag, en Chambéry. Tenslotte vestigde hij zich definitief in Parijs. Leclair, die wel de “Franse Corelli” wordt genoemd, publiceerde in 1753 een set van 3 ouvertures en 3 triosonates. Deze bewerkingen voor trio (2 violen en continuo) van eerder gepubliceerde vioolsonates oogstten meteen veel lof. De inleidende ouverture begint in Franse stijl met een elegante, plechtige inleiding, (Grave) gevolgd door een fugatische passage. De erop volgende sonate heeft drie delen, die volgens het Italiaanse model in een volgorde van langzaam-snel-langzaam staan. Opvallend is de zelfstandige rol van de cellopartij in deze opus 13 sonates, iets wat vrij nieuw was in deze tijd.

 

Giuseppe Antonio Brescianello (ca. 1690-1758)

- Chaconne in A groot voor strijkinstrumenten en continuo

 

Over Brescianello is niet veel bekend. Geboren in Bologna, wordt hij voor het eerst met name vermeld in een document waaruit blijkt dat hij dan in Venetië werkt in dienst van Therese Kunegunde Sobieska, de in ballingschap in Venetië levende keurvorstin van Beieren. Na het einde van de Spaanse successieoorlog keerde ze in 1715 terug naar het hof in München; ze nam Brescianello mee voor de functie van violist van de hofkapel. Al in 1717 kreeg hij een positie aan het hof van Württemberg in Stuttgart, waar hij een paar jaar later opklom tot de post van Oberkapellmeister. Hij bleef – met enkele onderbrekingen vanwege de wisselende financiële situaties van het hof – de hofkapel leiden tot zijn pensionering. In het dichtbij Stuttgart gelegen Ludwigsburg bleef hij wonen en werken tot zijn dood. Hij heeft niet zoveel composities als een Telemann of Vivaldi op zijn naam staan, maar wat van hem overgeleverd is, is muziek van heel hoge kwaliteit. In zijn Chaconne in A groot klinkt levendige, originele muziek van een componist die tijdens zijn leven een belangrijke rol speelde in het muziekleven van Stuttgart en Ludwigsburg. Boven een zich steeds herhalende (ostinato) baslijn spelen de hogere strijkers telkens nieuwe variaties vol expressieve contrasten. De rijke klankkleuren en de lyrische passages in deze Chaconne zijn volgens musicologen karakteristiek voor Brescianello’s composities voor viool.

 

Michel Corrette (1707-1795)

- Concerto comique in g klein no. 25, “Les Sauvages et la Furstemberg”

voor viool, strijkinstrumenten, fluit en basso continuo

 

1 Les Sauvages, Allegro

2 Quand on sçait aimer et plaire, Andante

3 La Furstemberg, Allegro

Michel Corrette is tegenwoordig niet zo bekend, maar hij had een belangrijke plaats in de muziek van Frankrijk in de 18e eeuw. Hij was aan de ene kant een voorvechter voor typisch Franse muziek (vaudeville, modieuze wijsjes), en aan de andere kant propageerde hij de Italiaanse muziek. Geboren in Rouen als zoon van organist Gaspard Corrette, werd hij zelf ook organist, en werd al op 17jarige leeftijd genomineerd als organist van één van de belangrijke kerken in Parijs, maar die baan ging naar een ander. Hij vond werk als muziekleraar, en heeft tal van lesmethodes geschreven voor uiteenlopende instrumenten. Hij vestigde zich in Parijs, waar hij als organist was verbonden aan verschillende kerken. Corrette is vooral bekend als componist van heel veel instrumentaal werk, zoals sonates, concerten voor twee of meer instrumenten, balletten, en gelegenheidsmuziek. De 25 zogeheten concertos comiques, waren bedoeld als amusements- en dansmuziek voor entr’actes bij komische theatervoorstellingen. Het zijn korte muziekstukken, vaak voortbouwend op thema’s van voorgangers. Het publiek was verrukt over deze concerto’s, muziek die de grenzen tussen toneel, straat en salon deed vervagen: humoristisch, stijlvol en op en top Frans. Dat geldt ook voor dit Concerto Comique nr. 25 uit 1760. Het eerste deel bestaat uit variaties op een thema uit les Indes Galantes van Rameau. In het tweede deel (met grappige pizzicati!) varieert Corrette een thema uit de opera Le devin du village van Jean-Jaques Rousseau. Die eenakter was enorm populair sinds de eerste uitvoering voor publiek in 1753 (in 1752 aan het hof van Lodewijk XV uitgevoerd). Het Parijse publiek zal dus genoten hebben van zo’n “feest der herkenning” in Corrette’s concerto comique.

 

Johann Sebastian Bach (1685-1750)
- Brandenburg Concerto no.5 in D groot BWV 1050

voor fluit, viool, clavecimbel en basso continuo

 

1 Allegro

2 Adagio affettuoso

3 Allegro

In de periode van de barok ontstonden veel nieuwe muziekvormen, waaronder ook het concerto. Een speciale vorm van het concerto was het concerto grosso: een concert voor meer dan één solo instrument met begeleiding van een klein ensemble. De zes Brandenburgse Concerten van Bach zijn zulke concerti grossi. Het zijn meesterlijke voorbeelden van muziek in deze vorm. De naam is ontleend aan het feit dat Bach ze opdroeg aan Christian Ludwig, markgraaf van Brandenburg, de jongere broer van Koning Frederik I van Pruisen. Zelf omschreef hij ze in de brief van 1721, waarin hij de concerten aanbood aan Christian Ludwig als ‘zes concerto’s met verscheidene instrumenten’. Deze Brandenburgse concerten zijn stuk voor stuk schitterende staaltjes van Bachs meesterschap. Bij de markgraaf van Brandenburg zijn ze nooit uitgevoerd en raakten ze zoek. Ze werden pas honderd jaar later herontdekt, en zijn sindsdien niet meer weg te denken van de concertpodia.

Het vijfde Brandenburgs concert is bijzonder in een paar opzichten: Er zit een “concertino” in, waar de drie solo instrumenten, klavecimbel fluit en viool samen in dialoog treden met het strijkersensemble. In het langzame middendeel spelen de drie solo instrumenten helemaal alleen een soort klaagzang, in canon, zonder strijkorkest. Bijzonder aan dit vijfde concert is ook dat dit het eerste voorbeeld is van een solistische rol voor het klavecimbel. In het eerste deel heeft dit instrument zelfs een drie minuten durende solo passage.

 

Baldassare Galuppi (1706-1785)

- “Confitebor tibi, Domine” Motet in G groot

voor sopraan, alto, bariton, strijkers, fluiten en basso continuo

 

1 Confitebor tibi, Domine

2 Magna opera Domini

3 Confessio et magnificentia

4 Memoriam fecit mirabilium

5 Memor erit in saeculum

6 Ut det illis haereditatem

7 Fidelia omnia mandata eius

8 Redemptionem misit

9 Sanctum et terribile

10 Intellectus bonus

11 Gloria

12 Sicut erat in principio

 

Op het centrale marktplein van Burano (eiland in de lagune bij Venetië) staat een standbeeld van Baldassare Galuppi. Burano was de geboorteplaats van deze in zijn tijd vermaarde componist, die algemeen bekend stond als ”Il Buranello” (de man van Burano).

Galuppi is vooral bekend als componist van serieuze en komische opera’s (opera seria en opera buffa). Hij begon zijn muzikale carrière als organist in Venetië. Na al als zestienjarige voor het eerst een opera buffa gecomponeerd en uitgevoerd te hebben, zonder veel succes, kreeg hij compositieles van de befaamde componist Antonio Lotti. Zo werd zijn volgende opera in 1725 al een daverend succes. Na een paar jaar in Londen gewerkt te hebben kwam hij terug naar Venetië, waar hij als dirigent voor verschillende ensembles werkte, o.a. als kapelmeester in de San Marco, een topfunctie. Op verzoek van Catharina II werkte hij drie jaar (1765-1768) aan het hof van Sint Petersburg, en kwam daarna definitief terug in Venetië.

Naast de 112 opera’s die Galuppi schreef, heeft hij heel wat kerkelijke muziek gecomponeerd. Eén voorbeeld daarvan is het Motet Confitebor tibi domine op Psalm 111. Deze psalm is door talloze componisten vanaf de vroege renaissance getoonzet in allerlei versies. Het bijzondere van Galuppi’s werk is, dat hierin prachtig is te horen hoe de geestelijke muziek in de tweede helft van de 17e eeuw in Venetië de elegantie en zonnigheid, maar ook het theatrale van de opera in zich heeft opgenomen. Galuppi kiest voor mooie melodielijnen, en voor zeer virtuoze zangpartijen, begeleid door heldere en briljante instrumentale muziek. Werd vroeger zo’n psalm als één ononderbroken blok gecomponeerd, bij Galuppi is de tekst en de muziek als een cantate opgedeeld in korte “hoofdstukjes” of “bedrijven”. Centraal staat de schoonheid van de zangstemmen. Galuppi laat de muziek ook echt de tekst illustreren. Terwijl de muziek bij vroegere versies van deze psalm de ingetogenheid had van een mystiek gebed, wordt deze bij Galuppi een vreugdevol en levendig feest. De muziek beperkt zich niet tot het begeleiden van de tekst, maar voert de tekst ten tonele. Bijvoorbeeld wanneer in nr. 2 de woorden Magna opera Domini (Groot zijn de werken des Heren) klinken, barst de muziek uit in één energiek feest van klank. En zo zijn er meer voorbeelden. In nr. 9, bij de tekst Sanctum et terribile nomen eius (heilig en geducht is zijn naam), klinken ontzag en enige huiver in zang en muziek.

​

Tekst: Maaike Zimmerman