Toelichting bij concert 15 november 2026

Jean-Marie Leclair (1697-1764)

- Ouverture en trio op.13 no. 3 in A groot,

Voor 2 violen en continuo

 

Grave - Allegro - Dolce: Largo - Allegro assai

Jean-Marie Leclair, geboren in Lyon, bereidde zich oorspronkelijk vooral voor op een carrière als balletdanser, en studeerde daarnaast viool; ook componeerde hij. Vanaf zijn 25ste jaar richtte hij zich helemaal op vioolspel en compositie. Hij wordt beschouwd als de grondlegger van de Franse vioolschool, en breidde de techniek van het vioolspel enorm uit. Hij schreef een grote hoeveelheid composities in allerlei genres: suites, sonates, concerten, vocaal werk, balletten en toneelmuziek. Als uitvoerend musicus en componist werkte hij aan hoven in achtereenvolgens Parijs, Londen, Amsterdam, Den Haag, en Chambéry. Tenslotte vestigde hij zich definitief in Parijs. Leclair, die wel de “Franse Corelli” wordt genoemd, publiceerde in 1753 een set van 3 ouvertures en 3 triosonates. Deze bewerkingen voor trio (2 violen en continuo) van eerder gepubliceerde vioolsonates oogstten meteen veel lof. De inleidende ouverture begint in Franse stijl met een elegante, plechtige inleiding, (Grave) gevolgd door een fugatische passage. De erop volgende sonate heeft drie delen, die volgens het Italiaanse model in een volgorde van langzaam-snel-langzaam staan. Opvallend is de zelfstandige rol van de cellopartij in deze opus 13 sonates, iets wat vrij nieuw was in deze tijd.

 

Jean Baptiste Lully

- Belle Hermione, hélas, voor bariton

 

Jean-Baptiste Lully was oorspronkelijk Italiaan, geboren in Florence, als Giovanni Battista Lulli. Op 14jarige leeftijd kwam hij naar Frankrijk. Als musicus en hoogbegaafd balletdanser, en dankzij zijn feilloze gevoel voor het leven aan een hof, trok hij de aandacht van koning Lodewijk XIV, die zelf graag danste, en dat ook samen met Lully deed. Op 21jarige leeftijd werd Lully officieel Frans staatsburger, en kreeg de functie van “Compositeur de la musique instrumentale du Roi”. Voor feesten en partijen aan het hof componeerde hij een groot aantal instrumentale werken en talloze balletten.

Lully kende het hofleven door en door, en wist zich steeds van de gunst van de koning te verzekeren, en rivalen weg te werken. De door hem opgerichte Académie Royale de Musique was generaties lang de absolute autoriteit van de Franse opera-cultuur. Lully’s opera’s, de zogeheten “tragédies lyriques”, combineerden mythologische verhalen met grandeur en uiterst kunstige balletscènes, een weerspiegeling van de voorliefdes van Lodewijk XIV. De aria “Belle Hermione, hélas !”, komt uit zijn eerste werk op dit gebied, de tragédie lyrique “Cadmus et Hermione”. Cadmus is de broer van de door Jupiter geschaakte en beminde prinses Europa, en daarom gehaat door Juno. Cadmus houdt van Hermione (dochter van Mars), maar moet haar eerst van de reus Draco, een draak, verlossen. Na veel verwikkelingen en strijd verslaat hij de draak, en de geliefden bezingen hun geluk. Maar Cadmus verliest Hermione meteen weer, doordat de jaloerse godin Juno haar ontvoert. In deze aria uit de vijfde akte bezingt Cadmus zijn verdriet om dit verlies. Later zal alles natuurlijk toch nog goed komen.

 

Jean Baptiste Lully

- Marche pour le cérémonie des Turques

 

Zijn voorliefde voor theater deelde Lully met o.a. de dichter Molière, met wie hij veel samenwerkte. Eén van de beroemdste producties van de samenwerking met Molière was de ballet-komedie “Le bourgois gentilhomme”, een satire op de pretentie en de hang naar dure titels van mensen. Hierin komt een scène voor waarin de hoofdpersoon, Monsieur Jourdain, op belachelijke manier wordt “geridderd” door een groep zogenaamde Turkse hoogwaardigheidsbekleders. Lully schreef hiervoor een schitterende mars die tegelijkertijd humoristisch, overdreven pompeus, exotisch, en aanstekelijk ritmisch is. Deze mars werd zó populair, dat hij jaren later nog steeds als zelfstandig muziekstuk werd uitgevoerd. Met deze “turks” aandoende muziek: stampend slagwerk, wervelende melodieën, was Lully een voorloper van de na hem in de klassieke tijd in zwang komende muzikale exotiek.

Lully’s succesvolle leven eindigde tragisch. In 1687, tijdens het dirigeren van een Te Deum dat hij had gecomponeerd ter ere van Lodewijks herstel van een ernstige ziekte, verwondde hij zijn voet met de dirigeerstaf waarmee hij op de grond stampte. De wond raakte geïnfecteerd, Lully weigerde amputatie, en stierf op 54jarige leeftijd. Zijn muzikale vernieuwingen hebben invloed gehad op Franse componisten als Rameau en Gluck, maar ook verder in Europa, op componisten als Händel en Purcell.

 

Michel Corrette (1707-1795)

- Concerto comique in g klein no. 25, “Les Sauvages et la Furstemberg”

voor viool, strijkinstrumenten, fluit en basso continuo

 

1 Les Sauvages, Allegro

2 Quand on sçait aimer et plaire, Andante

3 La Furstemberg, Allegro

Michel Corrette is tegenwoordig niet zo bekend, maar hij had een belangrijke plaats in de muziek van Frankrijk in de 18e eeuw. Hij was aan de ene kant een voorvechter voor typisch Franse muziek (vaudeville, modieuze wijsjes), en aan de andere kant propageerde hij de Italiaanse muziek. Geboren in Rouen als zoon van organist Gaspard Corrette, werd hij zelf ook organist, en werd al op 17jarige leeftijd genomineerd als organist van één van de belangrijke kerken in Parijs, maar die baan ging naar een ander. Hij vond werk als muziekleraar, en heeft tal van lesmethodes geschreven voor uiteenlopende instrumenten. Hij vestigde zich in Parijs, waar hij als organist was verbonden aan verschillende kerken. Corrette is vooral bekend als componist van heel veel instrumentaal werk, zoals sonates, concerten voor twee of meer instrumenten, balletten, en gelegenheidsmuziek. De 25 zogeheten concertos comiques, waren bedoeld als amusements- en dansmuziek voor entr’actes bij komische theatervoorstellingen. Het zijn korte muziekstukken, vaak voortbouwend op thema’s van voorgangers. Het publiek was verrukt over deze concerto’s, muziek die de grenzen tussen toneel, straat en salon deed vervagen: humoristisch, stijlvol en op en top Frans. Dat geldt ook voor dit Concerto Comique nr. 25 uit 1760. Het eerste deel bestaat uit variaties op een thema uit les Indes Galantes van Rameau. In het tweede deel (met grappige pizzicati!) varieert Corrette een thema uit de opera Le devin du village van Jean-Jaques Rousseau. Die eenakter was enorm populair sinds de eerste uitvoering voor publiek in 1753 (in 1752 aan het hof van Lodewijk XV uitgevoerd). Het Parijse publiek zal dus genoten hebben van zo’n “feest der herkenning” in Corrette’s concerto comique.

 

Francesco Bartolomeo Conti (1681-1732)

- Ballo de Pagarellieri / la Folia Spaniola

 

Francesco Bartolomeo Conti was een beroemde theorbe- en mandolinespeler, en componist. In 1701 werd hij benoemd als theorbist aan het hof van Habsburg in Wenen, en vanaf 1713 was hij daar ook de hofcomponist. In die functie schreef hij veel opera’s; voor een van de jaarlijkse carnavalsfeesten schreef hij de tragikomische opera Don Chisciotte in Sierra Morena, volgens een libretto dat was gebaseerd op de roman “Don Quichotte” van Cervantes De opera werd in 1719 in Wenen opgevoerd. In deze opera zijn verschillende instrumentale stukken verdeeld over verschillende aktes. Twee van die stukken zijn deze heerlijk Spaans getinte Ballo de Pagarellieri, en de rustig beginnende maar steeds sneller wordende Folia Spaniola: La Folia was oorspronkelijk een heel oud thema, waar componisten variaties op componeerden. In de 17e eeuw was La Folia een snelle, opzwepende dans, waarvan de melodie niet helemaal vastlag. Sinds de in 1672 verschenen Les folies d'Espagne voor vier blazers van Jean-Baptiste Lully, werd deze versie de basis voor talloze componisten na hem.

 

Francesco Bartolomeo Conti / Johann Sebastian Bach

- “O vulnera, vita” voor sopraan

Conti’s cantates en oratoria maakten grote indruk op andere componisten als Bach, Händel, en Telemann. Eén van zijn cantates, Cantata Languet anima mea, voor sopraan, hobo’s, strijkers en continuo is in manuscript overgeleverd in een arrangement door Johann Sebastian Bach. Daaruit hoort u nu de aria O vulnera, vita coelestis.

 

Johann Sebastian Bach (1685-1750)

- Brandenburg Concerto no.5 in D groot BWV 1050
voor fluit, viool, clavecimbel en basso continuo

- Allegro (1e deel)

 

In de periode van de barok ontstonden veel nieuwe muziekvormen, waaronder ook het concerto. Een speciale vorm van het concerto was het concerto grosso: een concert voor meer dan één solo instrument met begeleiding van een klein ensemble. De zes Brandenburgse Concerten van Bach zijn zulke concerti grossi. Het zijn meesterlijke voorbeelden van muziek in deze vorm. De naam is ontleend aan het feit dat Bach ze opdroeg aan Christian Ludwig, markgraaf van Brandenburg, de jongere broer van Koning Frederik I van Pruisen. Zelf omschreef hij ze in de brief van 1721, waarin hij de concerten aanbood aan Christian Ludwig als ‘zes concerto’s met verscheidene instrumenten’. Deze Brandenburgse concerten zijn stuk voor stuk schitterende staaltjes van Bachs meesterschap. Bij de markgraaf van Brandenburg zijn ze nooit uitgevoerd en raakten ze zoek. Ze werden pas honderd jaar later herontdekt, en zijn sindsdien niet meer weg te denken van de concertpodia.

Het vijfde Brandenburgs concert is bijzonder in een paar opzichten: Er zit een “concertino” in, waar de drie solo instrumenten, klavecimbel fluit en viool samen in dialoog treden met het strijkersensemble. In het langzame middendeel spelen de drie solo instrumenten helemaal alleen een soort klaagzang, in canon, zonder strijkorkest. Bijzonder aan dit vijfde concert is ook dat dit het eerste voorbeeld is van een solistische rol voor het klavecimbel. In het eerste deel heeft dit instrument zelfs een drie minuten durende solo passage.

 

Georg Friedrich.Händel

- Soll mein Kind, mein Leben sterben HWV 48

Voor sopraan en bariton

 

Georg Friedrich Händel (1685-1759) gaf al heel jong blijk van groot muzikaal talent. Zijn vader was tegen een carrière in de muziek voor zijn zoon, maar hertog Johan Adolf I van Saksen-Weissenfels, bij wie vader Händel als kapper in dienst was, was zo onder de indruk van het 8-jarige talent, dat hij vond dat de jongen een muzikale opleiding moest krijgen, en betaalde ook daarvoor. Bij de organist Friedrich Zachow maakte Händel kennis met muziekstijlen uit allerlei landen, en leerde orgel, klavecimbel, viool en hobo spelen. Een periode als violist bij de opera in Hamburg volgde, en in die tijd had Händel succes met zijn eerste opera (Almira). Hij werd ook in het buitenland als talent ontdekt en werd uitgenodigd aan adellijke hoven in Italië, waar hij in steden als Florence, Venetië en Napels werkte, en veel succes oogstte met zijn opera’s. In die composities bracht hij ook zijn eigen Duitse inspiratie mee. Na voor een korte periode terug in Duitsland te zijn geweest, vestigde hij zich definitief in Londen. Na de eerste succesvolle Italiaans getinte opera’s ging Händel over tot het schrijven van oratoria (eigenlijk ook een soort opera’s, maar dan over bijbelse onderwerpen).

De aria Soll mein Kind, mein Leben sterben is een duet uit de Brockes Passion.

Heinrick Brockes had in 1712 zijn poëtische versie van het passieverhaal geschreven: Der für die Sünden der Welt gemarterte und sterbende Jesus (Jezus, gemarteld en stervend voor de zonden van de wereld.), samengesteld uit alle vier evangeliën. Verschillende componisten (o.a. ook Telemann en Matheson) namen deze tekst als libretto voor een Passion, ook Händel. In 1719 werd in Hamburg zijn Brockes Passion voor het eerst uitgevoerd. Net als in zijn opera’s laat Händel ook in deze enigszins “opera-achtige” Brockes Passion zijn gave om emotie in muziek uit te beelden horen. Dat geldt zeker voor de ontroerende aria Soll mein Kind, mein Leben sterben, een duet voor sopraan en bariton: Maria ziet hoe Jezus naar Golgotha wordt meegesleept, en zingt: “Moet mijn zoon, mijn leven sterven en zijn bloed vergieten? “ Jezus antwoordt: “Ja ik sterf voor jou ten goede, om voor jou de hemel te verwerven.”

​

Tekst: Maaike Zimmerman